Bursa’nın eski sokaklarında zamanı aramak
Bazı sabahlar Bursa’nın daracık sokaklarında yürürken, sanki zamanı kaybetmiş gibi hissedersin. Cumhuriyet öncesi dönemden kalan o taş evler, ahşap cumbalar, eski hanların gölgesinde bir şeyler fısıldar. Ama ne olduğunu tam çıkaramazsın. İşte o hissin peşine düşmek, Bursa’nın Cumhuriyet öncesi sokaklarında kaybolan zamanı bulmanın ilk adımı oluyor.
Kent merkezinden biraz uzaklaştığında, özellikle Hisarardı, Tophane, Muradiye ve İnegöl yoluna çıkan eski mahallelerde bu duygu daha da belirginleşiyor. Betonlaşmadan kurtulmuş birkaç sokak hâlâ o eski Bursa kokusunu taşıyor. Taş kaldırımlar, demir kapılar, üzerinde asma dallarının sarktığı avlular… Hepsi bir hikâye anlatıyor.
Kaybolmak için en doğru sokaklar
Eğer gerçekten o eski zamanı yakalamak istiyorsan, ilk durağın Arasta civarı olmalı. Kapalıçarşı’nın arkasındaki daracık geçitler, yıllardır değişmeden duruyor. Sabahın erken saatlerinde buraya gidersen, henüz turist kalabalığı gelmeden, nal sesi gibi yankılanan ayak seslerini duyabilirsin. Eskiden kervanların geçtiği bu yollarda şimdi sadece birkaç yaşlı amca oturuyor, tespih çekiyor.
Biraz daha yukarı çıkınca Tophane’ye varıyorsun. Osmanlı’nın ilk dönemlerinden kalan evlerin çoğu restore edilmiş olsa da bazıları hâlâ orijinal halinde. Özellikle Uzunçarşı’nın bitişiğindeki sokaklarda, kapıların üzerindeki eski kitabeleri okumaya çalışırken zamanın nasıl yavaşladığını fark edersin. Birden on dokuzuncu yüzyıla düşüveriyorsun.
Kaybolan zamanı hissetmek için ne yapmalı?
Sadece yürümek yetmiyor. Durmak, dinlemek ve gözlemlemek gerekiyor. Mesela Kükürtlü civarındaki eski hamamların arkasındaki sokakta, bir dut ağacının altında oturup bekle. Bir süre sonra mahalleli kadınların konuşmaları, çocukların gülüşmeleri, bir yerlerden gelen kahve değirmeni sesi sana o eski Bursa’yı yavaş yavaş açıyor.
Ben en çok Demirtaşpaşa mahallesinin iç sokaklarını severim. Özellikle akşamüstü ışığı vurduğunda, cumbalı evlerin gölgeleri yere uzun uzun düşer. O gölgelerin içinde eski fotoğraflardaki Bursa’yı görebilirsin. 1900’lerin başındaki bir kartpostalda gördüğün aynı sokak, aynı köşe bugün de duruyor. Sadece insanlar değişmiş.
Eski Bursa evleri ve avluları
O evlerin avlularına bir bak. Bazılarında hâlâ asma çardaklar var. Yazın üzüm salkımları sarkar, sonbaharda yapraklar sararır. Avlunun bir köşesinde eski bir kuyu, diğer köşesinde tandır izi… Bunların hepsi o kaybolan zamanın parçaları. İnsan ister istemez düşünüyor: Acaba burada kaç kuşak yaşadı? Kaç düğün, kaç cenaze gördü bu taşlar?
Bazı evlerin kapısında hâlâ eski Osmanlıca levhalar duruyor. Okumayı bilen biriyle gidersen, o levhalardaki isimleri, tarihleri öğrenebilirsin. Mesela 1312 tarihli bir kitabe gördüm bir seferinde. Yani 1894. O kapıdan giren son kişi kimdi, ne düşünüyordu acaba?
Mahalle insanlarıyla sohbet etmek
Bursa’nın Cumhuriyet öncesi sokaklarında zamanı bulmanın en güzel yolu, oradaki insanlarla konuşmak. Özellikle 70’ini geçmiş amcalar, teyzeler inanılmaz hikâye anlatıyor. Bir tanesi anlattı mesela: “Burası eskiden dut bahçesiydi. Her bahar ipek böcekleri beslerdik. Sonra ipek fabrikalarına satardık.”
Başka biri ise Gökdere civarındaki eski evleri işaret ederek, “O evde Rum komşularımız otururdu. Bayramlarda birbirimize baklava gönderirdik,” dedi. O kadar samimi anlatıyor ki, sanki o günleri yeniden yaşıyor gibi.
Bazen de susuyorlar. Sadece bakışlarıyla anlatıyorlar. O sessizlikte, sokakların taşıdığı bütün anılar ortaya çıkıyor. İşte o an, kaybolan zamanı bulduğunu anlıyorsun.
Küçük ipuçları ve gözlemler
Eğer sen de arıyorsan birkaç küçük tüyo vereyim. Sabah erken saatleri tercih et. Çünkü öğleden sonra turist otobüsleri geliyor ve o eski his biraz dağılıyor. Fotoğraf makinesi yerine defter ve kalem taşı. Gördüğün her detayı not et. Çünkü bazen en küçük şey – bir kapı tokmağı, bir pencere demiri – sana çok şey anlatabilir.
Ayrıca Yeşil ve İrgandı Köprüsü civarını da atlama. Özellikle İrgandı’nın hemen arkasındaki eski değirmen sokağı, neredeyse hiç değişmemiş. Yağmur yağdığı zamanlar taşlar parlıyor, o zaman eski Bursa daha net ortaya çıkıyor.
Ve unutma: Acele etme. Bu sokaklar aceleye gelmez. Her köşede bir hikâye, her taşta bir hatıra var. Onları dinlemek için zaman ayırmak lazım.
Bazen bir pencereden sızan eski bir radyo sesi, bazen bir kedinin tırmandığı eski ahşap kapı, bazen de akşam ezanının sokaklarda yankılanışı… Bunların hepsi Bursa’nın Cumhuriyet öncesi sokaklarında kaybolan zamanı bulmanın yolları. Yeter ki aramayı bil.
Şimdi sıra sende. Bir sabah erken kalk, en eski mahallelerden birine gir. Hiçbir plan yapmadan, sadece yürümeye başla. Bakalım sen ne bulacaksın?